Wstęp I - dłuższy
Na jednej ze stron internetowych można przeczytać, że w Cieszynie "na starym cmentarzu (drugi cmentarz to tzw. nowy) znajduje się prawdopodobnie najstarsza macewa w Polsce (1362 r.)". To właśnie zdanie od niemal czterech stuleci budzi kontrowersje wśród historyków i mieszkańców miasta.
Wspomniany wyżej Stary Cmentarz Żydowski najprawdopodobniej powstał bowiem nie w XIV, ale w XVII wieku. Jednak legenda "najstarszej polskiej macewy" trwa nadal. Wszystko zaczęło się od Gotlieba Biermanna, który w napisanej w 1863 roku pracy wspomniał o trzech najsatrszych macewach cieszyńskiego cmentarza. Miały one pochodzić z 1362, 1364 i 1366 roku, jednak Beirmann musiał polegać na datowaniu cieszyńskiego rabina obwodowego Simona Friedmanna, ponieważ sam nie znał hebrajskiego. Na te dane powoływali się później inni historycy, jak František Sláma i Vincenz Prasek, którzy twierdzili, podobnie jak Biermann, że skoro najstarsze groby pochodzą z wieku XIV, a reszta z XVII, musiały zostać przeniesione z innego miejsca. Tą pozbawioną wątpliwości wiarę komentuje historyk Janusz Spyra pisząc, że "trudno się temu dziwić skoro żaden z wymienionych autorów, ani nie znał hebrajskiego, ani żydowskich zwyczajów grzebalnych, a historia Żydów na Śląsku Cieszyńskim aż do dzisiejszych czasów pozostaje mało znana". Pierwszym, który odważył się zanegować autentyczność nagrobków był dr Heinrich Berger, który w 1893 roku napisał artykuł, w którym "odrzucił wyraźnie możliwość przeniesienia nagrobków z zewnątrz, jako sprzeczną z żydowskim zwyczajami". Berger, który znał hebrajski, zauważył też, że na spornych nagrobkach "nad ostatnią literą słowa „sznat” (po hebr. „w roku”) znajduje się mała pionowa kreska. Kreska ta, zgodnie z tradycją hebrajskiego języka, miałaby oznaczać podwojenie ostatniej litery (a dokładnie, że należy ją czytać nie tylko jako ostatnią literę słowa „rok”, ale też jako pierwszą literę daty). Ponieważ litera „t” w alfabecie hebrajskim posiada wartość matematyczną 400, należy taką liczbę dodać do zapisanych dat. Nagrobki z 2 poł. XIV w. są więc w rzeczywistości z 2 poł. XVIII w.". Wydawać by się mogło, że takie wyjaśnienie kogoś, kto dogłębnie zbadał temat ( oraz był rabinem!), ostatecznie przekonało środowisko polskich historyków. Tak się rzeczywiście stało, jednak "przez lokalnych historyków cieszyńskich praca Bergera została niemal całkowicie zbagatelizowana".
Niewątpliwie hipotezę Bergera zbagatelizował Franciszek Popiołek, badacz dziejów Cieszyna, który w opublikowanych w 1916 roku "Dziejach Cieszyna z ilustracjami" nadal sugerował, że pierwsze nagrobki pochodzą z XIV wieku, a powoływał się przy tym na "relację arabską (niewątpliwie Ibrahima ibn Jakuba z X w.), że Żydzi trudnili się głównie handlem pomiędzy Pragą a Krakowem, sugerując, że ponieważ Cieszyn leży na drodze między tymi miastami i tutaj Żydzi musieli mieszkać". Rok 1934 przyniósł nowe odkrycia. Dr Aron Eisenstein, rabin, znalazł jeszcze siedem datowanych na XIV wiek macew, jednocześnie pisząc, że "na nagrobkach nie tylko nie ma poziomej kreski nad słowem „sznat”, ale nawet samego słowa „sznat”, czym obalił teorię Bergera.
Lata 1939 - 1989 nie sprzyjały dalszym badaniom macew i cmentarza żydowskiego, jednak w 1995 roku dwaj badacze - Marcin Wodziński, specjalista z zakresu dziejów żydowskich nekropolii na Śląsku oraz Janusz Spyra, badający historię ludności żydowskiej na Śląsku Cieszyńskim przeprowadzili badania porównawcze na Starym Cmentarzu Żydowskim w Cieszynie i doszli do wniosku, że najstarsze macewy pochodzą jednak z XVII wieku, ponieważ "zachowane do dzisiaj nagrobki „rzekomo” średniowieczne odznaczają się zaś cechami formalnymi typowymi dla XVIII w., i dodajmy wyraźnie, w niczym, poza datą zapisaną w tak dziwny sposób, nie odróżniają się od sąsiadujących z nimi macew z XVIII i XIX w.".
Wstęp II - krótszy
Cały cmentarz z całą pewnością postał w XVII wieku, kiedy to w 1647 roku pierwszy osiadły w Cieszynie Żyd, Jakub Singer, uzyskał od księżnej cieszyńskiej Elżbiety Lukrecji prawo założenia cmentarza dla zmarłych członków rodziny. Przez niemal 150 lat na cmentarzu grzebano wyłącznie potomków Jakuba, jednak kiedy po 1713 roku ( data wydania edyktu tolerancyjnego przez Karola VI), do Cieszyna zaczęło napływać więcej ludności pochodzenia żydowskiego, Singerowie sprzedali cmentarz ogółowi tolerowanych Żydów Śląska Cieszyńskiego. Ostatni pochówek na Starym Cmentarzu odbył się w 1928 roku.
Podczas pisania obu wstępów wykorzystane zostały:
Żydowskie zabytki Cieszyna i Czeskiego Cieszyna pod red. Janusza Spyry
Zdjęcia będące własnością autorki
Strona, gdzie zamieszczona została informacja o najstarszej polskiej macewie to :http://dziedzictwo.ekai.pl/@@cieszyn_cmentarze_zydowskie
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz